Het effect van afvallen bij kanker mag niet onderschat worden

Aan kankercachexie wordt te weinig aandacht besteed, terwijl het zeer grote invloed kan hebben. We zijn in gesprek gegaan met drs. Aberle over kankercachexie en het belang van vroegtijdige signalering.

Drs. Aberle: “Onze onderzoeksgroep houdt zich vooral bezig met onderzoek naar alvleesklierkanker en naar de factoren die invloed hebben op de overleving hiervan. Uit ons onderzoek is gebleken dat veranderingen in lichaamssamenstelling grote invloed kunnen hebben op de behandeleffectiviteit en overlevingskans van patiënten met alvleesklierkanker.” 

Met dit artikel wil drs. Aberle de effecten van kankercachexie onder de aandacht brengen en behandelaren bewust maken van wat zij zelf kunnen doen om kankercachexie vast te stellen bij hun patiënten.

Wat is kankercachexie?
Drs. Aberle: “Kankercachexie is een syndroom dat wordt gekenmerkt door een combinatie van ongewenst gewichts- en spierverlies, verminderde eetlust, moeheid en algehele zwakte. Het komt voor bij veel soorten kanker, maar vooral bij longkanker, leukemie en alvleesklierkanker.

Veel zorgprofessionals denken onterecht dat kankercachexie een kenmerk van het eindstadium van kanker is, maar dit is een chronisch proces dat al in het begin van de ziekte zichtbaar is. Al in het vroege stadium zijn er veranderingen in de stofwisseling van vet- en spierweefsel te zien en is er enig gewichtsverlies. Ook wel pre-cachexie genoemd. Dit is ernstig, omdat het zich ontwikkelt naar cachexie.”

Hoe ontstaat het?
“Kankercachexie ontstaat wanneer energieopname en energieverbruik uit balans zijn. Bij kanker worden deze processen door verschillende oorzaken verstoord. Het is nog onduidelijk wat de exacte oorzaak is, maar verschillende factoren lijken een rol te spelen.  

Eén van de belangrijkste factoren lijkt ontstekingen in het lichaam te zijn. Dit kost het lichaam veel extra energie. Daarnaast hebben veel mensen met kanker een verminderde eetlust en een lagere opname van voedingsstoffen in de darmen. Ook kunnen stoffen die tumorcellen uitscheiden de spierafbraak bevorderen. Dit alles leidt tot ongewenst verlies van gewicht (cachexie), spiermassa (sarcopenie) en vetmassa, en een verminderd functioneren.”

Wat zijn de gevolgen?
“Kankercachexie heeft een negatieve invloed op de effectiviteit van vrijwel alle behandelingen”, vertelt drs. Aberle. “Patiënten met kankercachexie die een operatie ondergaan, hebben meer kans op complicaties en bij chemo-, radio- of immuuntherapie is er meer kans op toxiciteit. Daarnaast beïnvloedt kankercachexie het lichamelijk functioneren en de kans op overleving.”

Wat kan er gedaan worden om cachexie te voorkomen?
“Er zijn nog geen behandelingen tegen cachexie. Alleen wanneer het in een vroeg stadium wordt ontdekt, kan het proces met behulp van prehabilitatie, waarbij er aandacht is voor bewegen/trainen en voeding, worden uitgesteld.

Cachexie wordt vastgesteld bij een patiënt met kanker die in de afgelopen zes maanden:

  • >5% gewichtsverlies heeft, of 
  • een BMI <20 heeft met >2% gewichtsverlies, of 
  • spiermassaverlies (sarcopenie) heeft met >2% gewichtsverlies 

Dit lijkt echter gemakkelijker dan het daadwerkelijk is. Informatie over de status van spier- en vetmassa van een patiënt kan door het gebruik van CT- en MRI-scans worden verkregen. Gewichtsverlies, functieverlies en voedingsstatus blijven echter moeilijk bij te houden.”

Nieuwe meetmethode
Drs. Aberle vertelt over een nieuwe meetmethode: “Recent is in het Maastricht Universitair Medisch Centrum+ en het Universitair Ziekenhuis Aken in Duitsland een onderzoek gestart met zogenoemde ‘Patient-Recorded Initial and Intra-treatment Measurements’. Door gebruik te maken van innovatieve technieken, zoals bewegingsmeters en WiFi-connected weegschalen, willen we uiteindelijk meer informatie krijgen over de veranderingen in lichaamssamenstelling tijdens het gehele ziekteproces.

Een belangrijke reden voor het doorvoeren van deze nieuwe meetmethode is het kunnen afstemmen van de chemotherapiedosering op de lichaamssamenstelling en conditie van de patiënt, om hiermee chemotoxiciteit te verminderen. Daarnaast zou er op deze manier vroegtijdig kankercachexie kunnen worden vastgesteld bij patiënten.”

Bewustwording bij zorgverleners
“Momenteel wordt er nog te weinig aandacht geschonken aan de lichaamssamenstelling bij beslissingen in het behandelproces. Voor zorgverleners is het belangrijk om te weten dat gewichts- en spierverlies een slechtere prognose geven. Ook vergroot gewichts- en spierverlies de kans op bijwerkingen van de behandeling, zoals toxiciteit. Veel zorgverleners hebben momenteel alleen oog voor de algehele conditie van de patiënt, maar meer specifieke aandacht voor cachexie is nodig om de behandeling van patiënten met kanker te verbeteren.”

Bron:
[1]. Aberle M.R., et al. Cachexie en veranderingen in lichaamssamenstelling: onderbelichte factoren bij de behandeling van kanker. NVTO Therapie Actueel Juli 2018.