Effecten van fysieke training op vermoeidheid bij kanker

Vermoeidheid is een belangrijk probleem bij mensen die voor kanker worden of zijn behandeld.

Zij beschouwen vermoeidheid zelfs als één van de meest beperkende bijwerkingen van de ziekte en de behandelingen. Het is belangrijk dat er een effectieve manier wordt gevonden om vermoeidheid tegen te gaan.

Vermoeidheid heeft een enorme impact op het leven van de (ex-)patiënt. Zo heeft het een negatieve invloed op dagelijkse activiteiten, maar ook impact op stemming, sociale activiteiten en werkvermogen. Niet alleen de (ex-)patiënt ervaart hierdoor consequenties, maar ook zijn of haar naasten en de maatschappij. Het is voor mensen die kampen met kanker-gerelateerde vermoeidheid namelijk moeilijk om het werk weer op te pakken. Een goede behandeling om vermoeidheid bij mensen met kanker tegen te gaan is dan ook van groot belang voor een goede kwaliteit van leven.

Jonna van Vulpen is afgelopen juni gepromoveerd op haar proefschrift getiteld Effects of exercise on cancer-related fatigue: moving forward bij het UMC Utrecht. Jonna: “Gelukkig bestaat er een veelbelovende behandeling tegen vermoeidheid, namelijk fysieke training. De laatste jaren is steeds duidelijker geworden dat fysieke training positieve effecten heeft op kanker-gerelateerde vermoeidheid, zowel tijdens als na de behandeling. Onze kennis over de effecten op vermoeidheid bij kanker is echter nog betrekkelijk algemeen. Om de implementatie van fysieke training tijdens en na kanker te bevorderen, is het belangrijk om de kennis over deze effecten uit te breiden. Hier ging mijn onderzoek over.”

Effecten van lichaamsbeweging bij verschillende kankersoorten

Het grootste deel van het onderzoek naar de trainingseffecten op kanker-gerelateerde vermoeidheid is uitgevoerd bij patiënten met borstkanker. Deze resultaten kunnen we niet zomaar toepassen bij mensen met andere kankersoorten. Jonna: “Ik heb in mijn onderzoek gekeken naar de effecten van lichaamsbeweging bij mensen met een kankertype anders dan borstkanker. Ik heb hierbij onder andere gebruik gemaakt van data van de PACT-studie. Deze studie is opgezet om de effecten van een 18-weken durend trainingsprogramma te onderzoeken bij mensen die worden behandeld voor darm- en borstkanker.

In dit programma wordt conditietraining met krachttraining gecombineerd. Ik heb vooral gekeken naar de resultaten van de darmkankerpatiënten (n=33) en hier zag ik dat mensen die hebben meegedaan aan het trainingsprogramma direct na afloop hiervan minder last hadden van lichamelijke vermoeidheid in vergelijking met mensen die niet hebben meegedaan. De effecten waren groot en ik vond daarnaast positieve trainingseffecten op lichamelijk functioneren. Er traden geen bijwerkingen op tijdens het trainingsprogramma. De conclusie is dat fysieke training tijdens chemotherapie veilig, uitvoerbaar en effectief lijkt voor mensen met darmkanker, maar deze effecten moeten bevestigd worden in grotere studies.”

Lichaamsbeweging bij patiënten met slokdarmkanker

Mensen met slokdarmkanker hebben een hoog risico op het ontwikkelen van bijwerkingen van de ziekte en de behandelingen die de kwaliteit van leven sterk verminderen. Voorbeelden van bijwerkingen zijn misselijkheid, problemen met eten en vermoeidheid.

Bij het UMC Utrecht wordt een gerandomiseerde studie uitgevoerd genaamd PERFECT waar Jonna bij betrokken is. Jonna: “In deze studie onderzoeken we de effecten van een 12-weken durend trainingsprogramma op verschillende uitkomsten als kwaliteit van leven, vermoeidheid, lichamelijke fitheid en werkvermogen bij patiënten die maximaal een jaar geleden geopereerd zijn voor slokdarmkanker. Ook kijken we naar de effecten van de training op bloedwaarden, terugkeer van de ziekte en overleving. We combineren conditietraining met krachttraining onder begeleiding van een fysiotherapeut.”

“Uit interviews met deelnemers aan de PERFECT-studie kwam naar voren dat men goed in staat is om het voorgeschreven programma met matig tot intensieve inspanning te volgen. De meest ervaren beperkende factoren tijdens deelname aan het trainingsprogramma waren logistieke factoren en lichamelijke klachten. Toch beïnvloedden deze het trainingsprogramma minimaal. Belangrijkste ondersteunende factoren bij het volgen van het programma waren de eigen motivatie voor het programma en de supervisie van de fysiotherapeut”, aldus Jonna.

De PERFECT-studie is op dit moment nog gaande en de resultaten worden begin 2019 verwacht. Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds financiert deze studie. Lees meer op de website van WCRF International.

Verschillende dimensies van vermoeidheid

Vermoeidheid bestaat uit verschillende dimensies, waaronder fysieke vermoeidheid en mentale vermoeidheid. Jonna: “Om te onderzoeken wat de effecten waren op verschillende dimensies van vermoeidheid, heb ik een meta-analyse gedaan naar de trainingseffecten tijdens een aanvullende behandeling met radiotherapie en/of chemotherapie voor borstkanker. Ik heb hierbij gekeken naar zowel lichamelijke als psychosociale dimensies van vermoeidheid. Uit de analyse kwam naar voren dat fysieke training een positief effect had op algemene vermoeidheid, lichamelijke vermoeidheid, (dagelijkse) activiteiten en motivatie.”

Conclusies van het onderzoek

Jonna: “Fysieke training kan een veilige, uitvoerbare en effectieve interventie zijn bij mensen met kanker. Het is belangrijk dat onderzoek verder wordt uitgebreid naar andere kankertypes en ziektestadia. Fysieke training heeft positieve effecten op vermoeidheid, met name lichamelijke vermoeidheid. Toekomstig onderzoek zou zich moeten richten op het verder uitdiepen van mechanismen, vergelijkingen tussen trainingsprogramma’s met verschillende programmakenmerken, en de evaluatie van trainingseffecten op uitkomsten zoals de terugkeer van de ziekte, effectiviteit van behandeling en overleving.”


Publicaties van Jonna van Vulpen e.a.:


PACT-studie: Physical Activity during Cancer Treatment

Het trainingsprogramma binnen de PACT-studie bestond uit: Twee keer per week een training van één uur, onder begeleiding van een fysiotherapeut die werkzaam was in één van de deelnemende ziekenhuizen. Daarnaast werden de deelnemende patiënten geadviseerd om 5 dagen per week, dagelijks minimaal 30 minuten te bewegen.

PERFECT-studie: Physical ExeRcise Following Esophageal Cancer Treatment (PERFECT) Study

Het trainingsprogramma binnen de PERFECT-studie bestaat uit: Twee keer per week aerobic- en krachtoefeningen onder begeleiding, die zijn geïndividualiseerd naar het fitheidsniveau van de patiënt bij aanvang van de studie. Deelnemers worden aangemoedigd om op de overige 5 dagen tenminste 30 minuten per dag te bewegen. Het trainingsprogramma vindt niet plaats in een ziekenhuis, maar onder begeleiding van een fysiotherapeut die werkzaam is in de buurt van het woonadres van de patiënt.